महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तुळजाभवानी मातेच्या चरणी आजवर किती सोनं-चांदी अर्पण करण्यात आलं असेल? याचा आकडा ऐकला तर तुम्हालाही आश्चर्य वाटेल. कारण तुळजापूरच्या तुळजाभवानी मंदिरात तब्बल 253 किलो सोनं आणि 4,523 किलो चांदीचा मौल्यवान ठेवा असल्याची माहिती समोर आली आहे. विशेष म्हणजे या खजिन्यात केवळ आजच्या काळातील दागिने नाहीत, तर अनेक राजघराणी आणि संस्थानांच्या इतिहासाची साक्ष देणाऱ्या दुर्मीळ वस्तूही आहेत.

माहिती अधिकारातून मंदिरातील या खजिन्याचा तपशील समोर आल्यानंतर आता त्याची चर्चा सुरू झाली आहे.

देवीच्या खजिन्यात नेमकं काय काय आहे?

तुळजाभवानी मातेच्या दर्शनासाठी दरवर्षी लाखो भाविक तुळजापुरात येतात. नवस पूर्ण झाल्यानंतर देवीला सोन्या-चांदीचे दागिने अर्पण करण्याची परंपरा अनेक पिढ्यांपासून सुरू आहे. सामान्य भाविकांपासून ते राजे-महाराजे आणि विविध संस्थानांपर्यंत अनेकांनी देवीच्या चरणी आपला मौल्यवान ठेवा अर्पण केला आहे.

यामध्ये सोन्याचे मुकुट, पादुका, हार, कंठे, मंगळसूत्र, बांगड्या आणि इतर अलंकारांचा समावेश आहे. काही दागिन्यांवर तर हिरे, माणिक, पाचू, मोती आणि इतर मौल्यवान रत्नांचं नक्षीकामही करण्यात आलं आहे.

त्यामुळे हा खजिना केवळ सोन्या-चांदीच्या वजनामुळे मोठा नाही, तर त्यातील प्रत्येक ऐतिहासिक वस्तूचं वेगळं महत्त्व आहे.

शिवाजी महाराजांच्या ठशांचा उल्लेख असलेली मोहरांची माळ!

या संपूर्ण खजिन्यात सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ठशांचा उल्लेख असलेली सोन्याच्या मोहरांची माळ. उपलब्ध माहितीनुसार, ही माळदेखील देवीच्या ऐतिहासिक ठेव्याचा भाग आहे.

याशिवाय खजिन्यात विविध राजवटींशी संबंधित जुनी नाणी जतन करण्यात आली आहेत. बिकानेर, चित्रकूट आणि पोर्तुगीजांशी संबंधित नाण्यांचाही यामध्ये समावेश असल्याचं सांगण्यात येतं.

समोर आलेल्या तपशिलानुसार, एकूण 17 संस्थानांशी संबंधित तब्बल 71 प्रकारची नाणी या संग्रहात आहेत. त्यामुळे वेगवेगळ्या काळात तुळजाभवानी मातेप्रती असलेली श्रद्धा आणि राजघराण्यांचं मंदिराशी असलेलं नातं या वस्तूंमधून पाहायला मिळतं.

मंदिरातील दागिन्यांची मोजणी कधी झाली?

इतक्या मोठ्या प्रमाणात जमा झालेल्या दागिन्यांची नोंद आणि मोजणी हादेखील महत्त्वाचा विषय आहे. उपलब्ध माहितीत मंदिरातील दागिन्यांच्या मोजणीसंदर्भात 1663, 2009, 2018 आणि 2023 या वर्षांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

विशेषतः 2023 मधील मोजणीशी संबंधित माहिती अधिकारातून मिळालेल्या तपशिलामुळे सोनं, चांदी, रत्नजडित दागिने आणि ऐतिहासिक नाण्यांचा हा संग्रह पुन्हा चर्चेत आला आहे.

सोन्या-चांदीपेक्षाही मोठी आहे या खजिन्याची ओळख

तुळजाभवानी माता हे महाराष्ट्रातील लाखो कुटुंबांचं श्रद्धास्थान आहे. नवरात्रोत्सव असो किंवा वर्षभरातील इतर सण, देवीच्या दर्शनासाठी राज्यासह देशभरातून भाविक तुळजापुरात दाखल होतात.

आज मंदिरात जमा झालेलं सोनं-चांदी हे केवळ आर्थिक संपत्ती म्हणून पाहता येणार नाही. कारण त्यामागे शेकडो वर्षांची श्रद्धा, अनेक पिढ्यांनी जपलेली परंपरा आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासाशी जोडलेल्या आठवणी आहेत.

253 किलो सोनं आणि 4,523 किलो चांदी हे आकडे नक्कीच थक्क करणारे आहेत. पण शिवरायांच्या ठशांचा उल्लेख असलेल्या मोहरांपासून ते विविध संस्थानांच्या दुर्मीळ नाण्यांपर्यंतचा हा ठेवा पाहिला, तर तुळजाभवानी मातेचा खजिना म्हणजे आपल्या इतिहासाची एक मौल्यवान झलकच म्हणावी लागेल.