महाराष्ट्राच्या व्याख्यान परंपरेत काही नावं अशी आहेत की, त्यांचा उल्लेख होताच शब्दांवरचं प्रभुत्व, विचारांची खोली आणि ओघवती वक्तृत्वशैली डोळ्यांसमोर उभी राहते. अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे प्राचार्य शिवाजीराव भोसले. यंदाचं वर्ष हे त्यांच्या जन्मशताब्दीचं वर्ष आहे. अनेक दशकं उलटून गेली असली तरी आजही त्यांच्या भाषणांचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर आणि यूट्यूबवर लाखो लोक आवर्जून पाहतात. विवेकानंद, महात्मा गांधी, छत्रपती शिवाजी महाराज, भारतीय संस्कृती, तत्त्वज्ञान आणि जीवनमूल्यांसारखे गंभीर विषय ते इतक्या सोप्या आणि प्रभावी भाषेत मांडायचे की, श्रोते तासन्तास जागेवरून हलत नसत. पण त्यांच्या आयुष्यातील एक किस्सा असा आहे, जो त्यांच्या विद्वत्तेसोबतच त्यांचा स्वाभिमान, विनोदबुद्धी आणि नैतिकतेचं दर्शन घडवतो. हा किस्सा आहे त्यांचे मोठे भाऊ आणि तत्कालीन महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री बॅरिस्टर बाबासाहेब भोसले यांच्याशी झालेल्या संवादाचा.
सामान्य शेतकरी कुटुंबातून विद्यापीठाच्या कुलगुरूपदापर्यंत
शिवाजीराव भोसले यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यातील कळेढोण या गावात झाला. त्यांचं कुटुंब साधं शेतकरी होतं. त्यांचे वडील प्राथमिक शाळेत शिक्षक होते. घरात शिक्षण, शिस्त आणि संस्कारांचं वातावरण होतं. प्राथमिक शिक्षण गावात पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी साताऱ्यात पुढील शिक्षण घेतलं आणि नंतर पुण्यात जाऊन तत्त्वज्ञान विषयात एम.ए. तसेच एलएलबीची पदवी मिळवली. यानंतर त्यांनी फलटण येथील मुधोजी महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. जवळपास पंचवीस वर्षे अध्यापन केल्यानंतर ते मराठवाडा विद्यापीठाचे (आजचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ) कुलगुरू झाले.
व्याख्यान म्हणजे विचारांची पर्वणी
शिवाजीराव भोसले यांचा पोशाखही त्यांच्यासारखाच साधा आणि उठावदार होता. पांढरी पँट, पांढरा शर्ट आणि निळा कोट. ते व्यासपीठावर उभे राहिले की वातावरणच बदलून जायचं. त्यांच्या भाषणात घोषणाबाजी नसायची, राजकीय टीकाटिप्पणी नसायची किंवा मनोरंजनासाठी विनोदांची आतषबाजी नसायची. त्याऐवजी अभ्यासपूर्ण संदर्भ, तत्त्वज्ञान, इतिहास आणि जीवनाचा अर्थ यावर ते बोलत असत. त्यांनी महाराष्ट्रभर असंख्य व्याख्यानं दिली. एवढंच नाही तर परदेशात, अमेरिकेतही त्यांनी मराठी आणि भारतीय विचारांचा प्रभावी परिचय करून दिला.
मुख्यमंत्री भाऊ… पण त्याचा कधीही गैरफायदा नाही
शिवाजीराव भोसले यांचे मोठे भाऊ म्हणजे बॅरिस्टर बाबासाहेब भोसले. १९८२ ते १९८३ या काळात त्यांनी महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रिपदाची धुरा सांभाळली. पण शिवाजीरावांनी कधीही “माझा भाऊ मुख्यमंत्री आहे” या गोष्टीचं भांडवल केलं नाही. याचं सर्वात मोठं उदाहरण म्हणजे त्यांना जाहीर झालेला आदर्श राज्य शिक्षक पुरस्कार. त्या काळात त्यांचे भाऊ मुख्यमंत्री असल्यामुळे लोक गैरसमज करतील, पुरस्कार नातेसंबंधामुळे मिळाला असं म्हणतील आणि त्यामुळे मुख्यमंत्री म्हणून भावाची प्रतिमा मलीन होईल, अशी त्यांना भीती वाटली. प्रत्यक्षात पुरस्कार त्यांच्या उत्कृष्ट कार्यामुळेच जाहीर झाला होता. तरीही कोणावरही पक्षपाताचा संशय येऊ नये म्हणून त्यांनी तो पुरस्कार स्वीकारण्यास नकार दिला.आजच्या काळात हे उदाहरण सार्वजनिक जीवनातील नैतिकतेचा आदर्श मानलं जातं.
“मी तुमच्यापेक्षा मोठा आहे!”
या दोन्ही भावांमध्ये अतिशय प्रेमाचं नातं होतं. एकदा साताऱ्यातील एका कार्यक्रमात दोघेही उपस्थित होते. गप्पा सुरू असताना मुख्यमंत्री बाबासाहेब भोसले हसत-खेळत म्हणाले, “शिवाजीराव, मी महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री आहे आणि तू एका विद्यापीठाचा कुलगुरू. म्हणजे मी तुझ्यापेक्षा मोठा आहे.” सभागृहात हशा पिकला. सगळे शिवाजीराव काय उत्तर देतात, याची वाट पाहू लागले. त्यावर त्यांनी त्यांच्या खास हजरजबाबी शैलीत उत्तर दिलं, “असं नाही हो भाऊ… तुम्ही मुख्यमंत्री आहात कारण तुमच्या पाठीशी आमदारांचं बहुमत आहे. ज्या दिवशी ते बहुमत जाईल, त्या दिवशी तुमचं पदही जाईल. पण मी कुलगुरू माझ्या विद्वत्तेमुळे आणि निवड प्रक्रियेमुळे आहे. माझं पद कोणत्याही बहुमतावर अवलंबून नाही.” हे उत्तर ऐकताच उपस्थितांमध्ये टाळ्यांचा कडकडाट झाला. बाबासाहेब भोसले स्वतःही मनापासून हसले. या एका वाक्यात शिवाजीरावांनी राजकारण आणि ज्ञान यांतील मूलभूत फरक अतिशय प्रभावीपणे स्पष्ट केला.
महाराष्ट्राच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारा वक्ता
प्राचार्य शिवाजीराव भोसले हे केवळ शिक्षक नव्हते. ते लेखक, विचारवंत, तत्त्वज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ आणि महाराष्ट्राच्या व्याख्यान परंपरेतील एक अजरामर नाव होते. त्यांच्या भाषणांमधून त्यांनी हजारो तरुणांना विचार करायला शिकवलं, वाचनाची प्रेरणा दिली आणि आयुष्याकडे सकारात्मक नजरेने पाहण्याची दृष्टी दिली. आज डिजिटल युगातही त्यांच्या व्याख्यानांना लाखो लोक ऐकतात, यावरून त्यांच्या विचारांची ताकद आणि कालातीत महत्त्व सहज लक्षात येतं. ज्ञान, प्रामाणिकपणा, नैतिकता आणि हजरजबाबीपणा यांचा सुंदर संगम म्हणजे प्राचार्य शिवाजीराव भोसले. म्हणूनच त्यांचं व्यक्तिमत्त्व आजही महाराष्ट्रासाठी प्रेरणादायी ठरतं.
