बॉलिवूड अभिनेता टायगर श्रॉफच्या गाडीवर गोळीबार केल्यानंतर आरोपींनी मुंबईतून पळ काढला. त्यांचा पुढचा प्लॅन होता दिल्लीमार्गे नेपाळ गाठण्याचा. मात्र, नेपाळच्या सीमेपर्यंत पोहोचण्याआधीच राजस्थानमधील कोटा येथे पोलिसांनी त्यांना पकडलं. या घटनेमुळे भारत-नेपाळच्या खुल्या सीमेचा वापर करून फरार होणं आरोपींना कितपत सोपं असतं, हा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे. गंभीर गुन्ह्यातील आरोपी देशातून फरार झाल्याची बातमी समोर आली की, अनेकदा नेपाळच्या सीमेचा उल्लेख केला जातो. भारत आणि नेपाळदरम्यानची सीमा खुली असल्यामुळे दोन्ही देशांतील नागरिकांना परस्पर देशांत ये-जा करणं तुलनेने सोपं आहे. पण ही सीमा खुली असली, तरी तिथे सुरक्षा व्यवस्था नाही किंवा कोणत्याही तपासणीशिवाय सहज देशाबाहेर जाता येतं, असा त्याचा अर्थ होत नाही.
भारत आणि नेपाळ यांच्यात १९५० मध्ये शांतता आणि मैत्री करार झाला. या करारामुळे दोन्ही देशांमधील नागरिकांना परस्पर देशांत ये-जा करण्यासाठी विशेष सवलती मिळाल्या आहेत. त्यामुळे ही सीमा इतर अनेक आंतरराष्ट्रीय सीमांप्रमाणे पूर्णपणे बंदिस्त नाही. व्यापार, रोजगार, पर्यटन आणि कौटुंबिक संबंधांसाठी दररोज अनेक नागरिक या सीमेवरून प्रवास करतात. मात्र, खुली सीमा म्हणजे कोणत्याही नियमांशिवाय प्रवास करण्याची मुभा असा त्याचा अर्थ होत नाही.
भारत आणि नेपाळ यांच्यातील सीमा सुमारे १,७५१ किलोमीटर लांबीची आहे. ही सीमा उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल आणि सिक्कीम या भारतीय राज्यांमधून जाते. सीमेलगत अनेक गावं आणि वस्ती असल्यामुळे काही भागांत दोन्ही देशांतील नागरिकांचा दैनंदिन संपर्क असतो. संपूर्ण सीमारेषेवर प्रत्येक व्यक्तीची कायमस्वरूपी तपासणी करणं आव्हानात्मक ठरू शकतं. मात्र, याचा अर्थ सीमेवर सुरक्षा व्यवस्था किंवा तपासणी नसते, असा होत नाही.
खुल्या सीमेवरून नागरिकांची ये-जा तुलनेने सुलभ असल्यामुळे फरार आरोपी या मार्गाने देशाबाहेर जाण्याचा प्रयत्न करतात. एखादा आरोपी नेपाळमध्ये पोहोचल्यास त्याचा शोध घेण्यासाठी तपास यंत्रणांना दोन्ही देशांमधील समन्वयाची मदत घ्यावी लागते. मात्र, सीमा ओलांडल्याने आरोपी कायदेशीर कारवाईतून सुटत नाही. पोलिसांकडील पुरावे, तांत्रिक माहिती आणि इतर तपासाच्या आधारे त्याचा शोध सुरू राहतो.
भारत-नेपाळ सीमेच्या सुरक्षेची जबाबदारी सशस्त्र सीमा बलाकडे (SSB) आहे. सीमेवर गस्त घालणे, संशयास्पद हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि आवश्यकतेनुसार तपासणी करणे अशा उपाययोजना केल्या जातात. विशिष्ट गुप्त माहिती मिळाल्यास संबंधित यंत्रणा तपासणी अधिक तीव्र करतात. भारत आणि नेपाळ यांच्यात सुरक्षा विषयांवर समन्वय साधण्यासाठीही व्यवस्था आहे. त्यामुळे खुल्या सीमेचा फायदा घेऊन फरार झालेला आरोपी सुरक्षा यंत्रणांच्या नजरेतून कायमचा सुटेल, असं नाही.
भारत आणि नेपाळच्या नागरिकांना परस्पर देशांत प्रवास करण्यासाठी सामान्यतः व्हिसाची आवश्यकता नसते. मात्र, प्रवासाच्या पद्धतीनुसार ओळखपत्र किंवा इतर कागदपत्रांची आवश्यकता लागू शकते. विशेषतः विमानप्रवासाचे नियम आणि जमिनीवरील सीमा ओलांडण्याची प्रक्रिया वेगवेगळी असते. त्यामुळे प्रत्येक परिस्थितीत कोणतेही एक ओळखपत्र पुरेसे ठरत नाही.
एकूणच, भारत-नेपाळदरम्यानची खुली सीमा ही दोन्ही देशांतील नागरिकांच्या सुलभ प्रवासासाठी महत्त्वाची आहे. मात्र, याच व्यवस्थेचा गैरफायदा घेऊन काही आरोपी फरार होण्याचा प्रयत्न करतात. अशा प्रकरणांत सीमा सुरक्षा दल, स्थानिक पोलीस आणि तपास यंत्रणांमधील समन्वय महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे नेपाळच्या सीमेवरून पलायन करणं तुलनेने सोपं वाटत असलं, तरी तिथे पोहोचल्याने आरोपीचा शोध थांबतोच असं नाही.
