रक्षाबंधन म्हटलं की डोळ्यासमोर येतं ते बहिणीने भावाच्या मनगटावर बांधलेलं राखीचं बंधन, कपाळावरचा टिळा आणि भावाने बहिणीला दिलेली भेट. दरवर्षी श्रावण पौर्णिमेला साजरा होणारा हा सण आज मुख्यतः भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचं प्रतीक मानला जातो. पण राखीची ही परंपरा नेमकी कधी सुरू झाली? तिचा संबंध फक्त भाऊ-बहिणीच्या नात्याशीच आहे का? इतिहासात कधीतरी राखीचा वापर सामाजिक ऐक्याचा संदेश देण्यासाठीही झाला होता का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं शोधली तर राखीच्या या छोट्याशा धाग्यामागे अनेक कथा आणि परंपरा दडलेल्या दिसतात.
‘रक्षाबंधन’ या नावाचा अर्थ काय?
‘रक्षाबंधन’ हा शब्द दोन शब्दांनी तयार झाला आहे. ‘रक्षा’ म्हणजे संरक्षण आणि ‘बंधन’ म्हणजे जोडणारा संबंध. प्राचीन काळापासून भारतीय परंपरांमध्ये शुभेच्छा, मंगलकामना आणि संरक्षणाचं प्रतीक म्हणून पवित्र धागा बांधण्याची प्रथा असल्याचे उल्लेख आढळतात. वेगवेगळ्या भागांमध्ये या प्रथेचं स्वरूपही वेगळं होतं. कुठे धार्मिक विधीचा भाग म्हणून धागा बांधला जायचा, तर कुठे एखाद्याच्या सुख-समृद्धी आणि सुरक्षिततेसाठी तो बांधला जायचा. त्यामुळे आजच्या रक्षाबंधनाची सुरुवात अमुक एका व्यक्तीमुळे किंवा एका ठरावीक घटनेमुळे झाली, असं ठामपणे सांगता येत नाही.
कृष्ण आणि द्रौपदीची कथा
रक्षाबंधनाशी जोडली जाणारी सर्वात प्रसिद्ध कथा म्हणजे श्रीकृष्ण आणि द्रौपदीची. लोकमान्यतेनुसार, श्रीकृष्णाच्या बोटाला जखम झाल्यानंतर द्रौपदीने आपल्या वस्त्राचा तुकडा फाडून त्यांच्या बोटाला बांधला. या कृतीतून काळजी आणि आपुलकीची भावना व्यक्त झाली. पुढे या कथेला रक्षाबंधनाच्या भावनेशी जोडण्यात आलं. अर्थात, ही धार्मिक आणि लोकपरंपरेत सांगितली जाणारी कथा आहे. आजच्या रक्षाबंधनाची थेट ऐतिहासिक सुरुवात म्हणून तिच्याकडे पाहता येत नाही.
याशिवाय यम आणि यमुना, तसेच भगवान विष्णू, राजा बळी आणि माता लक्ष्मी यांच्या कथांचाही रक्षाबंधनाशी संबंध सांगितला जातो. कथा वेगवेगळ्या असल्या, तरी त्यामध्ये नातं, जिव्हाळा, विश्वास आणि संरक्षण हीच भावना केंद्रस्थानी आहे.
राखी फक्त भाऊ-बहिणीच्या नात्यापुरती नव्हती
आज रक्षाबंधन म्हटलं की भाऊ-बहिणीचं नातं सर्वप्रथम आठवतं. मात्र पूर्वी या सणाला कौटुंबिक आणि सामाजिक महत्त्वही होतं. लग्नानंतर माहेरीपासून दूर गेलेल्या महिलांसाठी रक्षाबंधन हा माहेरच्या माणसांना भेटण्याचा आणि जुन्या नात्यांना पुन्हा उजाळा देण्याचा एक महत्त्वाचा दिवस होता. बहीण भावाकडे जायची, राखी बांधायची, भाऊ तिला भेट द्यायचा आणि कुटुंब पुन्हा एकत्र यायचं. म्हणूनच राखी ही केवळ मनगटावर बांधली जाणारी वस्तू नव्हती. कुटुंबातील नाती जपण्याचा एक निमित्त म्हणूनही या सणाकडे पाहिलं जात होतं.
१९०५ मध्ये राखी बनली सामाजिक ऐक्याचं प्रतीक
रक्षाबंधनाच्या इतिहासात १९०५ हे वर्ष विशेष महत्त्वाचं मानलं जातं. त्यावेळी ब्रिटिश सरकारने बंगालच्या फाळणीचा निर्णय घेतला. १६ ऑक्टोबर १९०५ रोजी ही फाळणी लागू झाली आणि त्याविरोधात मोठं आंदोलन उभं राहिलं. या काळात रवींद्रनाथ टागोर यांनी राखीच्या प्रतीकाचा वापर सामाजिक ऐक्याचा संदेश देण्यासाठी केला. हिंदू आणि मुस्लिमांनी एकमेकांच्या हातावर राखी बांधून बंधुभाव व्यक्त करावा, असा संदेश देण्यात आला. इथे राखीचा अर्थ घरातील एका नात्यापुरता राहिला नाही. समाजातील वेगवेगळ्या घटकांना एकत्र आणण्याचं आणि फूट पाडण्याच्या राजकारणाला विरोध करण्याचं प्रतीक म्हणूनही तिच्याकडे पाहिलं गेलं.
काळ बदलला, राखीची पद्धतही बदलली
स्वातंत्र्यानंतर देशाचा सामाजिक चेहराही बदलत गेला. शिक्षण, नोकरी आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने अनेक जण गाव सोडून शहरांमध्ये गेले. पुढे परदेशात जाणाऱ्यांची संख्याही वाढली. त्यामुळे भाऊ-बहिणी एकमेकांपासून दूर राहू लागले. पूर्वी राखी आणि पत्र पोस्टाने पाठवलं जायचं. नंतर फोन आला, मग मोबाइल आणि व्हिडीओ कॉल आले. आता तर ऑनलाइन खरेदीच्या माध्यमातून जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात राखी आणि भेटवस्तू पाठवणं सहज शक्य झालं आहे. भाऊ-बहिणी एकाच घरात नसले, तरी व्हिडीओ कॉलवर एकमेकांना पाहून रक्षाबंधन साजरं केलं जातं. अंतर वाढलं, पद्धत बदलली; पण सणामागची भावना मात्र तशीच राहिली.
सैनिकांच्या मनगटावरही बांधली जाते राखी
रक्षाबंधनाच्या भावनेला आणखी एक व्यापक अर्थ मिळतो तो सीमेवर तैनात असलेल्या सैनिकांमुळे. अनेक ठिकाणी नागरिक सैनिकांना राखी बांधतात. देशाच्या विविध भागांतून सैनिकांसाठी राख्याही पाठवल्या जातात. इथे भाऊ-बहिणीचं रक्ताचं नातं नसतं. तरीही या राखीत काळजी, आदर आणि कृतज्ञतेची भावना असते. आपल्या देशाचं रक्षण करणाऱ्या सैनिकांच्या मनगटावर राखी बांधताना ‘रक्षा’ या शब्दाचा अर्थही अधिक व्यापक होतो.
आजची राखीही बदलली
आज बाजारात राखीचे अनेक प्रकार पाहायला मिळतात. पारंपरिक मौलीपासून हस्तनिर्मित राख्या, पर्यावरणपूरक राख्या, नाव किंवा संदेश असलेल्या खास राख्या अशा अनेक प्रकारांचा समावेश झाला आहे. ऑनलाइन माध्यमांमुळे राखी खरेदी करणं आणि ती दुसऱ्या शहरात किंवा देशात पाठवणंही सोपं झालं आहे. मात्र राखीची किंमत किंवा तिचं रूप किती आकर्षक आहे, यापेक्षा ती बांधताना व्यक्त होणारी भावना महत्त्वाची आहे.
एक धागा, अनेक अर्थ
रक्षाबंधनाची परंपरा एका दिवसात किंवा एका कथेतून तयार झालेली नाही. अनेक शतकांच्या परंपरा, धार्मिक कथा, कौटुंबिक रूढी आणि सामाजिक बदलांतून या सणाचं आजचं रूप तयार झालं आहे. कधी पवित्र धागा म्हणून, कधी भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचं प्रतीक म्हणून, तर कधी सामाजिक ऐक्याचा संदेश देण्यासाठी राखीचा अर्थ बदलत गेला. आजच्या काळातही हा सण आपली जागा टिकवून आहे. कारण शेवटी राखी हा फक्त मनगटावर बांधलेला धागा नाही. त्या धाग्यासोबत व्यक्त होणारी आपुलकी, विश्वास आणि एकमेकांसाठी उभं राहण्याची भावना महत्त्वाची आहे. काळ बदलला, राखीचं रूप बदललं आणि ती साजरी करण्याची पद्धतही बदलली; पण या छोट्याशा धाग्याशी जोडलेलं नातं आजही तितकंच घट्ट आहे.
