महात्मा गांधींचं आयुष्य पडद्यावर आणणं ही कल्पनाच खूप मोठी होती. गांधींच्या विचारांनी आणि व्यक्तिमत्त्वाने प्रभावित झालेल्या अनेकांनी त्यांच्यावर लिखाण केलं, चित्रण केलं; पण त्यांच्या संपूर्ण जीवनावर एक भव्य चित्रपट बनवण्याचं स्वप्न एका अशा व्यक्तीने पाहिलं, ज्याचा चित्रपटसृष्टीशी दूरदूरपर्यंत संबंध नव्हता. या व्यक्तीचं नाव होतं मोतीलाल कोठारी. त्यांच्याकडे ना चित्रपट निर्मितीचा अनुभव होता, ना मोठी आर्थिक ताकद. पण गांधींबद्दलची श्रद्धा, झपाटलेपण आणि त्यांची जीवनकथा जगासमोर आणण्याची इच्छा इतकी प्रबळ होती की त्यांनी हे स्वप्न जवळपास दोन दशकं जिवंत ठेवलं.
मोतीलाल कोठारी यांचा जन्म मुंबई प्रांतातील सातारा जिल्ह्यातील तासगाव इथे झाला. विद्यार्थी असतानाच ते स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाले आणि याच काळात गांधींच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव पडला. गांधींना प्रत्यक्ष भेटण्याची संधीही त्यांना आयुष्यात तीन वेळा मिळाली. या तीन भेटी त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या ठरल्या आणि पुढे गांधींच्या जीवनावर चित्रपट बनवण्याच्या त्यांच्या ध्यासामागे याच भेटींचा मोठा वाटा होता.
कोठारींची पहिली भेट 1925 साली झाली. गांधी निधी संकलनाच्या दौऱ्यावर सातारा जिल्ह्यातील फलटण येथे आले होते. स्थानिक जैन समाजाने त्यांच्या स्वागतासाठी मोठा आणि भव्य मंडप उभारला होता. मात्र या सोहळ्यातील थाटमाट आणि परदेशी कापडाचा वापर गांधींना अजिबात आवडला नाही. गांधींनी स्पष्ट शब्दांत या दिखाव्यावर नाराजी व्यक्त केली. गांधींच्या साधेपणाचा आणि त्यांच्या विचारांचा कोठारींवर या भेटीचा खोल परिणाम झाला. यानंतर 1932 साली सविनय कायदेभंग चळवळीच्या काळात कोठारींना गांधींची दुसऱ्यांदा भेट घेता आली. त्या वेळी गांधी तुरुंगात होते. मात्र त्यानंतरही कोठारींचा गांधींशी असलेला संबंध आणि त्यांच्या विचारांबद्दलची निष्ठा कायम राहिली.
तिसरी भेट 1946 साली मुंबईतील बिर्ला हाऊसमध्ये झाली. ही भेट विशेष होती, कारण तो सोमवार होता आणि गांधींचा मौनाचा दिवस होता. त्यामुळे गांधी बोलत नव्हते. तरीही त्यांनी लेखी चिठ्ठ्यांच्या माध्यमातून कोठारींशी अर्ध्या तासाहून अधिक काळ संवाद साधला. जवळपास वीस वर्षांच्या कालावधीत झालेल्या या तीन भेटींनी कोठारींच्या मनात गांधींबद्दलचा आदर आणखी दृढ केला.
पुढे कोठारींनी गांधींचं आयुष्य मोठ्या पडद्यावर आणण्याचा निर्धार केला. मात्र हे काम त्यांच्यासाठी अजिबात सोपं नव्हतं. त्यांनी यासाठी वर्षानुवर्षे प्रयत्न केले. त्याच काळात अभिनेता आणि निर्माता रिचर्ड ॲटनबरो यांच्यापर्यंत ते पोहोचले. विशेष म्हणजे ॲटनबरो यांनी त्यावेळी एकही चित्रपट दिग्दर्शित केलेला नव्हता. तरीही कोठारींनी त्यांच्यासमोर गांधींवर चित्रपट बनवण्याचा प्रस्ताव ठेवला.
कोठारींची ही कल्पना पुढे रिचर्ड ॲटनबरो यांच्या आयुष्याचं मोठं ध्येय बनली. मात्र गांधींची जीवनकथा पडद्यावर आणण्यासाठी दोघांना जवळपास वीस वर्षे प्रयत्न करावे लागले. अखेर त्यांच्या या दीर्घ प्रयत्नातून गांधींच्या जीवनावर आधारित भव्य चित्रपट जगासमोर आला. या संपूर्ण प्रवासात मोतीलाल कोठारी यांचं योगदान कदाचित पडद्यावर दिसत नाही, पण गांधींच्या जीवनाची कथा मोठ्या पडद्यावर आणण्याचं स्वप्न त्यांनीच सर्वप्रथम इतक्या दृढपणे पुढे नेलं होतं. त्यामुळे गांधी चित्रपटाच्या इतिहासात त्यांचं नाव एका अशा व्यक्तीचं म्हणून लक्षात राहतं, ज्यांनी स्वतः चित्रपट बनवला नाही, पण एक मोठं चित्रपटस्वप्न प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आयुष्यभर धडपड केली.
