गरमागरम उकडीचा मोदक, त्यावर साजूक तुपाची धार आणि आत ओल्या नारळ-गुळाची अप्रतिम चव… बाप्पाच्या नैवेद्यातील ही खास मेजवानी पाहिली की तोंडाला पाणी सुटल्याशिवाय राहत नाही. पण आपण जेवढ्या आवडीने हा पदार्थ ताटात सजवतो, तितकाच याचा भूतकाळ थक्क करणारा आहे. आज आपण जो कळीदार उकडीचा मोदक खातो, तो काही काही वर्षांपूर्वी अचानक शोधलेला पदार्थ नाही. प्राचीन काळातील वेगवेगळ्या पाकपरंपरा आणि स्थानिक शेतीचा मेळ बसत शतकानुशतके होत गेलेल्या बदलांमधून हा आजचा मोदक आकाराला आला आहे.
भारतीय वाङ्मय, पुराणे आणि अगदी प्राचीन वैद्यकीय ग्रंथांमध्येही ‘मोदक’ किंवा ‘मोदका’ या शब्दाचा उल्लेख पावलोपावली आढळतो. आयुर्वेदातील जगप्रसिद्ध ‘सुश्रुतसंहिता’ या ग्रंथात निरनिराळ्या औषधी वनस्पती एकत्र करून बनवलेल्या गोळ्यांना ‘मोदक’ म्हटले गेले आहे. याशिवाय रामायण, महाभारत आणि मध्ययुगीन काळात लिहिलेल्या ‘मानसोल्लास’ या पाककलेवरील ग्रंथातही मोदकाचे संदर्भ मिळतात. पण जुन्या काळात मोदक म्हणजे नक्की काय होते? तर तेव्हा कोणत्याही गोड पदार्थाला, विशेषतः मन आनंदी करणाऱ्या किंवा लाडवासारख्या गोल आकाराच्या मिठाईला ‘मोदक’ ही संज्ञा दिली जायची. त्यामुळे प्राचीन ग्रंथांमधील मोदक आणि आजचा उकडीचा मोदक एकच होते असे ठामपणे म्हणता येत नाही.
बाप्पाचा आणि मोदकाचा संबंध जोडणाऱ्या अनेक सुरस लोककथा आपल्याकडे प्रसिद्ध आहेत. एका पौराणिक कथेनुसार, शिव आणि पार्वतीने ज्ञानाचा एक अद्वितीय मोदक मिळवण्यासाठी कार्तिकेय आणि गणपती यांच्यात स्पर्धा लावली होती. कार्तिकेय लगेच पृथ्वीप्रदक्षिणेसाठी निघाले, मात्र गणपतीने आपल्या आई-वडिलांनाच ब्रह्मांड मानून त्यांच्याभोवती फेरी मारली. बाप्पाच्या या बुद्धीवर खूश होऊन तो मोदक गणपतीला देण्यात आला. दुसऱ्या एका कथेनुसार, अत्री ऋषींच्या पत्नी अनसूयेकडे भोजनासाठी गेलेल्या बाल गणेशाची भूक काही केल्या शमेना. अखेर अनसूयेने एक खास गोड पदार्थ तयार करून समोर ठेवला, तो खाताच बाप्पाचे पोट भरले आणि त्याने २१ ढेकर दिले. याच श्रद्धेतून आजही गणपतीला २१ मोदकांचा नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा चालत आली आहे.
मग तांदळाची मऊ उकड, ओल्या खोबऱ्याचे सारण आणि ते वाफवून बनवलेला उकडीचा मोदक महाराष्ट्रात नक्की कधी रुजला? याचा कोणताही एक ठराविक ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध नसला, तरी प्रादेशिक उपलब्धतेनुसार हा बदल घडत गेला. कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रात तांदूळ अन् नारळाचे उत्पादन भरपूर होत असल्याने तिथे ‘उकडीचा मोदक’ घराघरांत पोहोचला. तर विदर्भ आणि मराठवाड्यात सुक्या खोबऱ्याच्या ‘तळणीच्या मोदकाची’ परंपरा जास्त लोकप्रिय झाली. महाराष्ट्राबाहेरही हाच प्रकार वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो. तमिळनाडूमध्ये त्याला ‘कोळुकट्टै’, कर्नाटकात ‘कडुबू’, तेलंगणात ‘कुडुमु’ तर पूर्व भारतात ‘पिठा’ असे म्हणतात. नावे अन् आकृत्या बदलल्या तरी तांदळाचे पीठ, गोड सारण आणि वाफवण्याची मूळ पद्धत सगळीकडे एकच आहे.
उकडीचा मोदक वळणे ही केवळ एक रेसिपी नसून ती एक सूक्ष्म हस्तकला आहे. पांढरीशुभ्र उकड काढण्यापासून ते गव्हाच्या पानावरील नाजूक कळ्या पाडत सारण सुरक्षित बंद करणे आणि त्याला अचूक वाफ देणे, यात सुगरणींचे मोठे कौशल्य पणाला लागते. आज बाजारात आंबा, मावा, ड्रायफ्रूट्स आणि चॉकलेटचे कितीही आधुनिक प्रकार आले, तरीही गरम उकडीच्या पारंपरिक मोदकाची सर दुसऱ्या कशालाच येऊ शकत नाही!
