दिवाळीत आपलं घर उजळावं म्हणून आपण हजारो रुपयांचं लाईटिंग विकत आणतो. बाल्कनीपासून दरवाजापर्यंत रंगीबेरंगी दिव्यांची सजावट करतो. पण याच झगमगाटात मातीला आकार देऊन पणत्या घडवणाऱ्या कुंभाराच्या घरात मात्र अंधार तर नाही ना? ज्या पणत्यांनी वर्षानुवर्षं आपली दिवाळी उजळवली, त्याच पणत्यांची जागा आता LED दिवे आणि इलेक्ट्रिक माळा घेत आहेत. बदलत्या काळासोबत दिवाळीची रोषणाई बदलली, पण या बदलाचा फटका कुंभारांच्या व्यवसायाला किती बसतोय?
पूर्वी दिवाळी जवळ आली की बाजारात मातीच्या पणत्या खरेदी करण्यासाठी गर्दी व्हायची. घरातील प्रत्येक कोपऱ्यात पणत्या लावल्या जायच्या. मात्र आता बाजारात LED दिवे, इलेक्ट्रिक माळा, डिझायनर लाईटिंग आणि बॅटरीवर चालणाऱ्या सजावटीच्या वस्तूंचे अनेक पर्याय उपलब्ध झाले आहेत. कमी वेळात जास्त रोषणाई, पुन्हा वापरण्याची सोय आणि आकर्षक डिझाइन्स यामुळे ग्राहक या पर्यायांना पसंती देत आहेत. पण, दिवाळीच्या सजावटीत मातीच्या पणत्यांसाठी असलेली जागा काही प्रमाणात कमी होताना दिसतेय.
मातीच्या पणत्यांच्या विक्रीवर याचा परिणाम होताना दिसतोय. कारण कुंभारांसाठी दिवाळीचे काही दिवसच कमाईचे असतात. याच काळात ते मोठ्या प्रमाणात पणत्या बनवून विक्रीसाठी ठेवतात. पण ग्राहकांनी मातीच्या पणत्यांऐवजी LED दिवे आणि इलेक्ट्रिक माळांना पसंती दिली, तर या पणत्या विकल्या जाणार कशा? विक्री कमी झाली की बनवण्यासाठी केलेला खर्चही निघत नाही आणि मेहनतही वाया जाते. त्यामुळे दिवाळीच्या हंगामात किती पणत्या विकल्या जातात, यावरच अनेक कुंभारांचं उत्पन्न अवलंबून असतं.
मातीची पणती तयार करण्याची प्रक्रिया दिसते तितकी सोपी नाही. माती मिळवणं, ती मळणं, चाकावर आकार देणं, पणत्या वाळवणं आणि भट्टीत भाजणं, अशा अनेक टप्प्यांतून ती तयार होते. त्यासाठी वेळ, श्रम आणि कच्च्या मालावर खर्च करावा लागतो. त्यानंतर या पणत्या बाजारात विक्रीसाठी आणाव्या लागतात. अनेकदा कुंभार स्वतःच पणत्यांचं उत्पादन आणि विक्री करतात. अशा परिस्थितीत बाजारात स्वस्त आणि आकर्षक पर्याय उपलब्ध असतील, तर ग्राहकांचं लक्ष वेधून घेणं त्यांच्यासाठी आव्हानात्मक ठरतं.
आधुनिक बाजारपेठेतील स्पर्धेमुळे कुंभारांनाही बदल स्वीकारावे लागत आहेत. आता केवळ साध्या पणत्या न बनवता रंगीत, नक्षीदार, आकाराने वेगळ्या आणि सजावटीसाठी वापरता येतील अशा पणत्या तयार केल्या जातात. काही ठिकाणी पारंपरिक पणत्यांसोबत मातीचे दिवे, समया आणि इतर सजावटीच्या वस्तूही विक्रीसाठी आणल्या जातात. मात्र या वस्तू तयार करण्यासाठी अधिक वेळ आणि खर्च लागतो. त्यातून मिळणारा नफा पुरेसा मिळतोच असं नाही. शिवाय मोठ्या दुकानदारांच्या तुलनेत रस्त्यावर किंवा छोट्या स्टॉलवर विक्री करणाऱ्या कुंभारांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याच्या मर्यादाही असतात.
या व्यवसायासमोर आणखी एक मोठं आव्हान आहे ते पुढच्या पिढीचं. मेहनत अधिक आणि उत्पन्न अनिश्चित असल्यामुळे अनेक तरुण पारंपरिक कुंभारकामापेक्षा इतर रोजगाराच्या संधी शोधतात. त्यामुळे पिढ्यानपिढ्या जपलेलं कौशल्य पुढे कोण टिकवणार, हा प्रश्न निर्माण होतो. कुंभारांना आधुनिक डिझाइन्सचं प्रशिक्षण, विक्रीसाठी योग्य जागा, बाजारपेठेशी जोडणारी व्यवस्था आणि त्यांच्या उत्पादनाला योग्य किंमत मिळाली, तर या व्यवसायाला नवी दिशा मिळू शकते.
अर्थात, LED दिवे किंवा इलेक्ट्रिक लाईटिंग वापरणं चुकीचं नाही. बदलत्या काळानुसार दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धती बदलणारच. पण आधुनिक रोषणाईच्या नादात मातीच्या पणत्यांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष होऊ नये. आजही अनेक घरांमध्ये लक्ष्मीपूजनासाठी, देवघरात आणि तुळशीजवळ मातीची पणती लावली जाते. ही परंपरा केवळ आठवणीत न ठेवता प्रत्यक्ष खरेदीतूनही जपता येऊ शकते.
दिवाळीत आपण घराच्या सजावटीवर मोठा खर्च करतो. त्याच खरेदीत काही मातीच्या पणत्यांचाही समावेश केला, तर कुंभारांच्या व्यवसायाला हातभार लागू शकतो. त्यांचीसुद्धा दिवाळी चांगली साजरी होऊ शकते. कारण एका पणतीच्या खरेदीमागे केवळ काही रुपयांचा व्यवहार नसतो, तर एका कारागिराची मेहनत आणि त्याच्या कुटुंबाच्या उत्पन्नाचा प्रश्नही असतो. दिवाळीच्या झगमगाटात LED दिवे उजळू द्या. पण त्या प्रकाशात मातीच्या पणतीची ज्योत आणि ती घडवणाऱ्या हातांचं महत्त्वही हरवू देऊ नका.
