जागतिक फॅशनविश्वात भारतीय हस्तकला, भरतकाम आणि पारंपरिक कलांचा प्रभाव नवा नाही. भारतातील विविध प्रांतांमध्ये पिढ्यान् पिढ्या जपल्या गेलेल्या या कला आता आंतरराष्ट्रीय फॅशन आणि लक्झरी ब्रँडच्या उत्पादनांमध्येही दिसून येतात. भारतीय हस्तकलेला जगभरात व्यासपीठ मिळणं ही निश्चितच अभिमानाची बाब आहे. मात्र, एखाद्या पारंपरिक भारतीय कलेचा वापर महागड्या लक्झरी उत्पादनासाठी केला जातो, तेव्हा त्या कलेचा उगम आणि ती कला जिवंत ठेवणाऱ्या कारागिरांना किती श्रेय दिलं जातं, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो. अशाच एका लक्झरी हँडबॅगच्या डिझाइनवरून सध्या हा मुद्दा चर्चेत आला आहे. शेकडो छोटे आरसे, रंगीबेरंगी धाग्यांचं भरतकाम आणि बारकाईने केलेलं नक्षीकाम असलेली ही हँडबॅग पाहिल्यावर भारतीय पारंपरिक हस्तकलेची आठवण होते. विशेषतः आरशांचं काम आणि रंगीबेरंगी भरतकामाची शैली भारतातील जुन्या हस्तकला परंपरांशी साधर्म्य दाखवते.
आभला भरत म्हणजे काय?
भारतातील पारंपरिक भरतकामाच्या विविध प्रकारांमध्ये ‘आभला भरत’ ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण शैली मानली जाते. ‘आभला’ म्हणजे आरसा. या भरतकामात कपड्यावर रंगीबेरंगी धाग्यांच्या मदतीने छोटे आरसे बसवले जातात आणि त्याभोवती आकर्षक नक्षी तयार केली जाते. आरशांमुळे कपड्याला वेगळाच उठाव मिळतो आणि प्रकाश पडल्यावर त्याची चमक अधिक खुलून दिसते. भारतातील अनेक पारंपरिक हस्तकलांप्रमाणेच या प्रकारच्या भरतकामामागेही केवळ एक डिझाइन नसून स्थानिक संस्कृती, कौशल्य आणि पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेलं ज्ञान आहे. अशा कला तयार करण्यासाठी कारागिरांना अत्यंत बारकाईने हाताने काम करावं लागतं.
लक्झरी हँडबॅगवर भारतीय हस्तकलेचा प्रभाव
ज्या लक्झरी हँडबॅगवरून हा मुद्दा उपस्थित झाला आहे, तिच्या डिझाइनमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आरशांचं काम आणि रंगीबेरंगी भरतकाम दिसून येतं. त्यामुळे ही शैली पाहिल्यावर भारतीय पारंपरिक हस्तकलेशी असलेलं साम्य सहज लक्षात येतं. या उत्पादनाची आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे या हँडबॅगवरील भरतकाम मुंबईतील ‘चाणक्य’ कारागिरांनी हाताने केल्याचं ब्रँडच्या इतर माहितीत नमूद करण्यात आलं आहे. म्हणजेच अंतिम लक्झरी उत्पादनामागील प्रत्यक्ष हस्तकलेमध्ये भारतीय कारागिरांचा महत्त्वाचा सहभाग असल्याचं समोर येतं. मात्र, या उत्पादनाच्या प्रॉडक्ट पेजवर हँडबॅग ‘Made in Italy’ म्हणून सूचीबद्ध करण्यात आली आहे. त्याच पेजवर या भारतीय कारागिरांचा किंवा वापरलेल्या पारंपरिक कलेच्या भारतीय उगमाचा स्पष्ट उल्लेख नसल्याचा मुद्दा उपस्थित केला जात आहे.
‘Made in Italy’ आणि भारतीय कारागिरांचा सहभाग
इथे ‘Made in Italy’ या उल्लेखाचा अर्थ आणि भारतीय कारागिरांच्या सहभागाचा संदर्भ वेगळा समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. एखाद्या उत्पादनातील विशिष्ट काम भारतात झालं असलं तरी त्याची अंतिम निर्मिती, असेंब्ली किंवा उत्पादन प्रक्रियेचा मोठा भाग इटलीमध्ये झाल्यास उत्पादनाला ‘Made in Italy’ म्हणून सूचीबद्ध करण्याची परिस्थिती असू शकते. त्यामुळे केवळ ‘Made in Italy’ असा उल्लेख आहे म्हणून संपूर्ण उत्पादनाची निर्मिती इटलीतच झाली असं सरसकट म्हणता येत नाही. मात्र, ज्या कारागिरांनी उत्पादनाच्या महत्त्वाच्या हस्तकलेत प्रत्यक्ष योगदान दिलं, त्यांच्या कामाची आणि त्या कलेच्या सांस्कृतिक उगमाची माहिती ग्राहकांपर्यंत पोहोचते का, हा वेगळा आणि महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
प्रेरणा घेण्यात चुकीचं काय?
फॅशनच्या जगात वेगवेगळ्या देशांच्या कला, संस्कृती आणि पारंपरिक तंत्रांपासून प्रेरणा घेण्याची परंपरा जुनी आहे. भारतीय साड्या, भरतकाम, प्रिंट्स, टेक्सटाइल आणि दागिन्यांच्या डिझाइनचा प्रभाव जगभरातील फॅशनमध्ये पाहायला मिळतो. त्यामुळे भारतीय कलेपासून प्रेरणा घेणं स्वतःमध्ये चुकीचं आहे, असा मुद्दा नाही. उलट, एखाद्या पारंपरिक कलेला जागतिक बाजारपेठ मिळणं आणि त्यासाठी मोठी मागणी निर्माण होणं ही त्या कलेसाठी सकारात्मक बाब ठरू शकते. मात्र प्रश्न निर्माण होतो तो ‘श्रेयाचा’. जेव्हा एखाद्या पारंपरिक कलेचा वापर करून तयार झालेलं उत्पादन हजारो डॉलरच्या किमतीला जागतिक ग्राहकांना विकलं जातं, तेव्हा त्या कलेचा उगम कुठे आहे, ती कला कोणत्या समुदायांनी जपली आहे आणि त्या उत्पादनामागे प्रत्यक्ष काम करणारे कारागीर कोण आहेत, याची माहितीही ग्राहकांना मिळायला हवी, अशी अपेक्षा असते.
लाखो रुपयांच्या हँडबॅगमागे कोणाचे हात?
सदर लक्झरी हँडबॅगची किंमत जवळपास 10 हजार डॉलर, म्हणजे भारतीय चलनात सुमारे 9.5 लाख रुपयांच्या आसपास आहे. अर्थात, लक्झरी उत्पादनाची किंमत केवळ त्यावरील हस्तकलेवर ठरत नाही. ब्रँडची प्रतिष्ठा, डिझाइन, साहित्य, उत्पादन प्रक्रिया, मार्केटिंग आणि वितरण यासह अनेक घटक त्यामागे असतात. पण एवढ्या महागड्या उत्पादनावर जर एखाद्या पारंपरिक भारतीय हस्तकलेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात असेल, तर त्या कलेची ओळख आणि तिच्यामागील कारागिरांचं योगदानही ग्राहकांसमोर स्पष्टपणे मांडलं जावं, असा प्रश्न यानिमित्ताने पुढे येतो. कारण हस्तकला ही केवळ उत्पादनाची सजावट नसते. त्यामागे कारागिरांचं कौशल्य, वेळ, मेहनत आणि अनेक वर्षांची परंपरा असते. एका छोट्या आरशाला धाग्यांनी व्यवस्थित बसवणं, त्याभोवती नक्षी तयार करणं आणि संपूर्ण डिझाइनमध्ये एकसंधपणा राखणं यासाठी मोठ्या कौशल्याची आवश्यकता असते.
भारतीय कारागिरांना श्रेय का महत्त्वाचं?
आज जगभरात ग्राहक एखाद्या उत्पादनाची किंमत देतानाच त्यामागची कथा, कारागीर, संस्कृती आणि उत्पादन प्रक्रिया जाणून घेण्यासही उत्सुक असतात. ‘हँडमेड’, ‘क्राफ्टेड’, ‘आर्टिसन-मेड’ यांसारख्या संकल्पनांना लक्झरी मार्केटमध्ये विशेष महत्त्व मिळत आहे. अशा परिस्थितीत भारतीय कारागिरांनी केलेल्या हस्तकलेचा वापर एखाद्या जागतिक लक्झरी उत्पादनात केला जात असेल, तर त्यांच्या योगदानाची स्पष्ट नोंद केल्याने त्या कारागिरांना केवळ आर्थिकच नव्हे तर सांस्कृतिक ओळखही मिळू शकते. यामुळे ग्राहकांनाही कळतं की त्यांनी विकत घेतलेल्या उत्पादनामागे कोणत्या प्रकारची कला आणि कौशल्य आहे. त्याचबरोबर पारंपरिक हस्तकलेला जागतिक पातळीवर योग्य ओळख मिळण्यास मदत होऊ शकते.
प्रश्न फक्त एका ब्रँडचा नाही
हा मुद्दा केवळ एका लक्झरी हँडबॅगपुरता मर्यादित नाही. जगभरातील फॅशन उद्योगात स्थानिक आणि पारंपरिक कला वापरण्याबाबत ‘Cultural Appropriation’ आणि ‘Cultural Appreciation’ यावर अनेकदा चर्चा होते. एखाद्या संस्कृतीतील कला वापरणं आणि त्या कलेचा सन्मान करणं यात फरक असू शकतो. कलेपासून प्रेरणा घेताना तिच्या मुळांचा उल्लेख करणे, संबंधित समुदायांना श्रेय देणे आणि शक्य असल्यास त्या कारागिरांना योग्य मोबदला व ओळख मिळवून देणे, ही जबाबदारी अधिक महत्त्वाची ठरते. भारतीय हस्तकला जगभर पोहोचणं ही निश्चितच चांगली गोष्ट आहे. पण त्या कलेची ओळख तिच्या मूळ संदर्भासह जगासमोर आली, तर त्याचा फायदा भारतीय कारागिरांना आणि त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांनाही होऊ शकतो.
भारतीय कलेला जागतिक बाजारपेठ, पण श्रेयासह
भारतातील पारंपरिक हस्तकलेत प्रचंड वैविध्य आहे. आरशांचं काम, भरतकाम, विणकाम, प्रिंटिंग, धातुकाम, मातीची कला आणि असंख्य स्थानिक तंत्रं आजही अनेक कारागीर जिवंत ठेवत आहेत. जागतिक लक्झरी ब्रँड या कलांकडे आकर्षित होत असतील, तर ते भारतीय हस्तकलेच्या गुणवत्तेची आणि सौंदर्याचीच पावती आहे. मात्र, या कलेला जागतिक बाजारपेठ मिळताना तिच्या मुळांचा विसर पडू नये, ही अपेक्षा आहे. कारण लक्झरी उत्पादनाची किंमत लाखोंमध्ये असू शकते; पण त्या उत्पादनामागील शेकडो वर्षांची कला, कारागिरांचं कौशल्य आणि सांस्कृतिक वारसा यांची किंमत केवळ पैशांत मोजता येत नाही. भारतीय कलेपासून प्रेरणा घ्या, तिचं सौंदर्य जगासमोर आणा; पण त्या कलेचा उगम आणि ती जिवंत ठेवणाऱ्या कारागिरांचं नावही जगाला कळू द्या हीच या संपूर्ण चर्चेची मध्यवर्ती बाब आहे.
